روزنامه خراسان - ویژه نامه خراسان جنوبی

پيشينه تاريخي و خصوصيات معماري قلعه و روستاي فورگ
تاريخ انتشار 25/03/87 شماره سريال 17005


روستاي فورگ از توابع بخش مركزي شهرستان درميان در فاصله ١٢ كيلومتري جنوب غرب شهر اسديه، مركز شهرستان و٦ كيلومتري شرق روستاي بزرگ و تاريخي درميان و٩٥ كيلومتري شرق بيرجند، مركز استان خراسان جنوبي واقع شده است.

پيشينه تاريخي و وجه تسميه
به استناد كتاب ديوان لامع، نوشته محمد رفيع بن عبد الكريم درمياني، ساخت اين بنا (قلعه فورگ) در سال ١١٦٠ ه.ق در زمان حكومت نادر شاه افشار به وسيله ميرزا بقاخان كه از طرف نادر شاه به عنوان حاكم منطقه تعيين شده بود، شروع شد و پس از وي توسط پسرش ميرزا رفيع خان به پايان رسيد. آن چه در منابع تاريخي به روستاي فورگ اشاره كرده اند، بيشتر مربوط به سفرنامه هايي است كه به دوران متاخر تعلق دارند. مهم ترين افرادي كه در سفرنامه هاي خود اشاراتي به روستاي فورگ دارند عبارت اند از: دكتر فوربز در سال١٨١٤ ميلادي، كلنل مك گرگر در سال ١٨٧٥ ونيز فرير، خانيكف وبلو. در سال ١٣١٢ ه.ق.
مولف كتاب عين الوقايع نيز از فورگ ديدن كرده وقلعه را به طور مختصر توصيف كرده است. در سال ١٣١٢ ه.ق مؤلف كتاب عين الوقايع از ناحيه درميان و قلعه فورگ ديدن كرده و آن را چنين توصيف كرده است: قلعه فورگ روي كوهي است كه با آجر پخته، ديوار و برج آن را به طور محكم ساخته اند و پايه بناي آن را سنگ چين كرده اند و دو شير حاژي در اطراف خود داشته با دو خاكريز كه قطر هر يك پنج ذرع است.

بافت تاريخي
روستاي فورگ علاوه بر داشتن قلعه تاريخي از بافت سنتي ارزشمندي نيز برخوردار است. اين بافت بر اساس شكل توپوگرافي زمين شكل گرفته و به صورت پلكاني در دامنه كوه احداث شده است. مصالح استفاده شده در شكل گيري اين بافت همان مصالحي است كه در منطقه به وفور يافت مي شود؛ يعني سنگ و خشت براي ديوارها وچوب در پوشش سقف. ساباط هاي متعدد و طولاني يكي از جذابيت هايي است كه بافت روستاي فورگ دارد. ساباط ها علاوه بر نقش امنيتي و هماهنگي با اقليم در استفاده بهينه از فضا نيز بسيار موثرند. روستاي فورگ پنج محله دارد كه قديمي ترين آن ها محله حوض سراوانان است كه در نزديكي قلعه قرار دارد. ساير محله ها به ترتيب قدمت عبارت اند از: سرده، مسجد بلال، پايين ده و چهكاب.
توصيف معماري
قلعه فورگ در جبهه شمالي روستاي فورگ و متصل به روستا به همراه بافت تاريخي روستا، مجموعه  اي همگون و جالب  توجه و بدون تغييرات عمده در بافت سنتي روستا را به وجود آورده است. وسعت قلعه حدود ٩ هزار و ٣٠٠ متر مربع و گستردگي آن از شرق به غرب است. ورودي اصلي قلعه در حصار شرقي آن قرار گرفته كه البته پايين ترين نقطه قلعه به شمار مي رود. به طور كلي در معماري قلعه سه بخش عمده مي  توان تشخيص داد:
١ - در بخش شرقي، دالان ورودي قلعه، برج هاي نگهباني، آب انبار و فضاهاي ديگري قابل مشاهده است كه به دليل درصد بالاي تخريب در آن ها امكان تشخيص نوع كاربري شان وجود ندارد.
٢ - قسمت دوم كه در مركز قلعه قرار دارد، در ارتفاع بالاتري نسبت به بخش اول قرار گرفته است. در اين قسمت نيز ريزش واحدهاي معماري و نيز تخريب زياد آن باعث شده نتوان به طور مستدل در خصوص نوع كاربري آن سخن گفت. در قسمت متصل به حصار شمالي قلعه آثار بيشتري از بقاياي معماري به صورت اتاق هاي متصل به هم به چشم مي خورد. در گوشه شمال شرق اين قسمت برجي وجود دارد كه بستر آن از خشت بنا شده و از لحاظ تزئينات جالب  توجه است. اين برج در ميان مردم روستا به برج كبوتر خانه شهرت دارد.
٣ - سومين بخش يا مهم ترين بخش قلعه در غربي ترين قسمت آن و در مرتفع ترين بخش قلعه قرار دارد. اين قسمت به وسيله دو برج و حصاري مستحكم و رفيع از بخش دوم جدا شده و وجود اين برج ها و حصارها نشان دهنده اهميت زياد اين بخش است. اين قسمت كه كهندژ قلعه محسوب مي شود، داراي فضاهاي دست  نخورده بيشتري نسبت به دو قسمت قبل است. وجود فضاهايي مانند هشتي ها، راهروهاي ارتباطي، اسطبل، محل ذخيره آذوقه، برج هاي نگهباني، نقب زيرزميني و فضاهايي با كاربري هاي ديگر از مهم ترين ويژگي هاي اين قسمت است.يكي از فضا هاي جالب كه در اين قسمت قرار دارد، نقبي است كه به خارج از قلعه به منظور برداشت آب، راه دارد. اين نقب كه مقداري از آن خاك برداري شده است، در بعضي قسمت ها ديوارها و سقف آن سنگ چين شده و بعضي قسمت ها نيز صخره هاي تراشيده شده باقي مانده است. در فواصل مختلف روزنه  هايي از سقف باز شده تا هم نور كافي براي ديدار داخل نقب تأمين شود و از طرف ديگر امكان تهويه هواي داخل نقب وجود داشته باشد. تا قسمت خاك برداري شده نقب ، تعداد ١١٥ پله شمارش شده و پس از آن نيز تا جايي كه امكان ادامه راه وجود دارد حدود ٥٠ متر مي باشد در انتهاي نقب يعني جايي كه به دليل انباشت خاك امكان ادامه مسير وجود ندارد، فضايي است در سمت چپ به صورت اتاقك چهار ضلعي به ابعاد حدود ٢*٢ متر كه درون آن چاهي وجود دارد كه البته اين چاه نيز اكنون انباشته از خاك است، اين اتاقك به وسيله آجر ساخته شده است. با توجه به قرار گرفتن قلعه روي محيطي ناهموار و با پستي و بلندي هاي زياد، طراح قلعه به جاي استفاده از نقشه  هايي از پيش مشخص شده و تغيير در ساختار كوه، نقشه قلعه را به تبعيت از وضع طبيعي موجود طراحي كرده است به همين دليل نقشه قلعه فاقد آن نظمي است كه معمولا در قلعه  هاي بياباني قابل مشاهده است.
روابط عمومي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري