خوسف ؛ شهری به قدمت تاریخ ...

                          

                

 

خوسف یکی از شهر های فرهنگی -  تاریخی و حائز اهمیت در استان خراسان جنوبیست.این شهر در ادوار مختلف تاریخ مورد توجه اقوام و ساکنان بومی و غیر بومی بوده است.این شهر همچنین زادگاه بزرگانی چون مولانا ابن حسام خوسفی شاعر و عارف شیعه قرن 9 هجری قمری و نگارنده خاوران نامه نیز می باشد.

شهر خوسف از شمال به فردوس،از شرق به بخش مركزي بيرجند، از جنوب به نهبندان واز غرب به شهرستان طبس محدود مي شود. اين شهر داراي طول جغرافيايي 47-32 و ارتفاع 1300 متر از سطح دريا مي باشد.پيشينه تاريخي خوسف به دوران قبل از اسلام مي رسد، به خاطر موقعيت خاص طبيعي از قديمي ترين زمان به عنوان هسته اي از تجمع انساني در كوير خراسان بوده است وجود نگاشته هاي باستاني بر جاي مانده در كال جنگال واقع در دامنه هاي((رج)) دليل بر قدمت اين منطقه است.

از نظر تاريخي خوسف يکی از كهن ترين و قديمي ترين شهرهاي جنوب خراسان محسوب مي شود كه در منابع تاريخي ازآن با نامهاي خسف،خسب،خوسف ياد شده است. در كتاب نزهه القلوب حمدا... مستوفي از خوسف به عنوان معظمات بلاد قهستان ياد شده است.

وجود بافت قديمي با اثار تاريخي ارزشمند از ويژگي هاي شاخص اين شهر محسوب مي شود. اين بافت كه به لحاظ موقعيت طبيعي و واقع شدن بر روي هسته مقاوم، از زمين لرزه در امان مانده يكي ازسالمترين بافتهاي تاريخي به شمار مي رود.

 

سنگ نگاره هاي كال جنگال

مجموعه نگاره ها در طول دره اي به همين نام در رشته كوه باقران پراكنده اند. اين نگاره ها شامل تصاوير وكتيبه هاي مربوط به دوره اشكاني مي شوند. تصوير اول شامل تصوير نبرد يك مرد پارتي با يك شير است كه كمي كوچكتر از اندازه طبيعي ترسيم شده است. در بالاي اين تصوير كتيبه اي پهلوي در دو سطر ديده مي شود تصوير دوم تصوير سر يك مرد پارتي به حالت نيم رخ است در زير اين تصويرنيز كتيبه اي پهلوي در يك سطر نگاشته شده است مهمترين بخش كتيبه ها شامل هفت سطر كتيبه پهلوي است كه برروي دو تخته سنگ كه در كنار هم قرار دارند نگاشته شده اند. 

 

مسجد جامع خوسف

اين مسجد داراي سر در ورودي بلند با تاق جناغي وتزئينات رسمي بندي، صحن، شبستان زمستاني به نامهاي ملاعلي اكبر وحاج عبدالخالق، يك شبستان تابستاني وشبستانهاي مهتابي و خليلان است.

ورودي بنا و شبستانهاي مهتابي وخليلان در دوره هاي معاصر باسازي شده اند. در جريان مرمت شبستان مسجد به بقايا وآثار مربوط به دو دوره مختلف برخورد گرديد.اين بنا مربوط به قرون اوليه اسلامي (قرن 2و3 ﻫ. ق) مي باشد.

 

 

آرامگاه ابن حسام خوسفي

اين بنا از نظر معماري داراي پلان چليپايي شكل و پوشش عرقچين با گنبد كلاه فرنگي مي باشد در سه طرف بنا سه طاق نما با قوس جناغي وجود داردوداخل طاق نماها پنجره هاي مشبك آجري جريان هوا را به داخل مقبره امكان پذير مي سازد از تزئينات اين بنا تزئينات رسمي بندي در گوشه ها، كتيبه موجود دور تادور پايه پوشش گنبدي، طرح هاي چليپايي پنجره هاي مشبك است، ورودي به داخل مقبره از سمت جنوب آن مي باشد. زمان احداث بنا دوره صفويه است كه در دوره قاجار تغييراتي در آن داده شده است.

 

خانه علوي(خوسف)

 از ويژگي هاي معماري اين بنا مي توان به سردر ورودي، هشتي، دهليز، حياط، ايوان، شاه نشين،مطبخ سه دري اشاره نمود.راهروها و دالانهاي ارتباطي موجود بمنظور ارتباط اوضاع اقتصادي اجتماعيوجغرافيايي منطقه با شرايط مذكور تعبيه شده است. از جمله تزئينات اين بنا مي توان به رسمي بنديهاي ورودي و هشتي تزئينات ايوان تزئينات اطاق شاه نشين اشاره نمود كه نشاندهنده ذوق و سليقه معمار بنا است تاريخ ساخت اين بنا به دوره صفويه برمي گردد.

 

خانه مالكي(خوسف)

تاريخ ساخت بنا 1250 تا 1260 ﻫ. ق مي باشداين بنا در بافت قديم خوسف واقع شده است از عناصر معماري اين بنا مي توان به دهليز حياط ايوان شاه نشين، و اتاق هاي متعدد دور تادور حياط اشاره نمود.

مهمترين تزئينات اين بنا نقوش اسليمي وگل گياه برسطح تويزه ها وپوشش شاه نشين مي باشد.اين بنا با شماره 3443 در فهرست آثار ملي كشور جاي گرفت.

 

قلعه(خوسف)

پلان اين بنا چهار ضلعي بوده ودر چهار برج در چهار گوشه آن ايجاد گرديده است. درب اصلي ورودي در ضلع غربي قرار داشته و برخوردار از فضاهاي داخلي متنوع بوده است كه اكنون آثار آن بدليل حوادث طبيعي و انساني از بين رفته است.

 

اين بنا در زمان فرمانداري كاظم خان همزمان با حكومت نادر شاه پايه گذاري شده ودر دوره هاي بعدي گسترش يافته است.

 

بافت تاريخي روستاي خور

بافت تاريخي روستاي خور متاثر از شرايط اقليمي و جغرافيايي محيط خود مي باشد. خانه هاي گلي، پوشش گنبدي، حياط مركزي، بادگيرها،اطاق هاي دور تا درو حياط، هشتي ها و دهليز ها، ديوارهاي قطور حوض و باغچه وسط حياط، بصورت هماهنگ و يكنواخت از ويژگي هاي معماري خانه هاي روستايي خور مي باشد كه مطابق با اقليمي منطقه بوجود آمده است. در بافت خور بناهايي همچون قلعه،آب انبارمسجد،حسينيه، حمام و خانه هاي قديمي وجود دارد كه اكثرا متعلق به دوره صفويه است.

 

مدرسه ابن حسام

اين بنا از عناصر معماري ايران از قبيل سردر ورودي، دالان حياط واتاق هاي دور حياط تشكيل شده است ورودي بنا با طاق كليل مي باشد.نماي حاشيه خيابان مدرسه قاب بندي آجري و قاب هاي آجري اطراف پنجره ها مي باشد نماي داخلي حياط نيز داراي قابهاي آجري است تاريخ ساخت اين بنا بر اساس لوح موجود در سردر بنا 1260 ﻫ.ق است.

اين بنا به دستور ملاعلي اكبر خوسفي و با هزينه فردي به نام آقا محمد خان بنا شده است. اين بنا در دوران پهلوي دچار تغييراتي شده است.

                                                  امین فولادی