روزنامه خراسان - ویژه نامه خراسان جنوبی

پيشينه تاريخي و خصوصيات معماري قلعه و روستاي فورگ
تاريخ انتشار 25/03/87 شماره سريال 17005


روستاي فورگ از توابع بخش مركزي شهرستان درميان در فاصله ١٢ كيلومتري جنوب غرب شهر اسديه، مركز شهرستان و٦ كيلومتري شرق روستاي بزرگ و تاريخي درميان و٩٥ كيلومتري شرق بيرجند، مركز استان خراسان جنوبي واقع شده است.

پيشينه تاريخي و وجه تسميه
به استناد كتاب ديوان لامع، نوشته محمد رفيع بن عبد الكريم درمياني، ساخت اين بنا (قلعه فورگ) در سال ١١٦٠ ه.ق در زمان حكومت نادر شاه افشار به وسيله ميرزا بقاخان كه از طرف نادر شاه به عنوان حاكم منطقه تعيين شده بود، شروع شد و پس از وي توسط پسرش ميرزا رفيع خان به پايان رسيد. آن چه در منابع تاريخي به روستاي فورگ اشاره كرده اند، بيشتر مربوط به سفرنامه هايي است كه به دوران متاخر تعلق دارند. مهم ترين افرادي كه در سفرنامه هاي خود اشاراتي به روستاي فورگ دارند عبارت اند از: دكتر فوربز در سال١٨١٤ ميلادي، كلنل مك گرگر در سال ١٨٧٥ ونيز فرير، خانيكف وبلو. در سال ١٣١٢ ه.ق.
مولف كتاب عين الوقايع نيز از فورگ ديدن كرده وقلعه را به طور مختصر توصيف كرده است. در سال ١٣١٢ ه.ق مؤلف كتاب عين الوقايع از ناحيه درميان و قلعه فورگ ديدن كرده و آن را چنين توصيف كرده است: قلعه فورگ روي كوهي است كه با آجر پخته، ديوار و برج آن را به طور محكم ساخته اند و پايه بناي آن را سنگ چين كرده اند و دو شير حاژي در اطراف خود داشته با دو خاكريز كه قطر هر يك پنج ذرع است.

بافت تاريخي
روستاي فورگ علاوه بر داشتن قلعه تاريخي از بافت سنتي ارزشمندي نيز برخوردار است. اين بافت بر اساس شكل توپوگرافي زمين شكل گرفته و به صورت پلكاني در دامنه كوه احداث شده است. مصالح استفاده شده در شكل گيري اين بافت همان مصالحي است كه در منطقه به وفور يافت مي شود؛ يعني سنگ و خشت براي ديوارها وچوب در پوشش سقف. ساباط هاي متعدد و طولاني يكي از جذابيت هايي است كه بافت روستاي فورگ دارد. ساباط ها علاوه بر نقش امنيتي و هماهنگي با اقليم در استفاده بهينه از فضا نيز بسيار موثرند. روستاي فورگ پنج محله دارد كه قديمي ترين آن ها محله حوض سراوانان است كه در نزديكي قلعه قرار دارد. ساير محله ها به ترتيب قدمت عبارت اند از: سرده، مسجد بلال، پايين ده و چهكاب.
توصيف معماري
قلعه فورگ در جبهه شمالي روستاي فورگ و متصل به روستا به همراه بافت تاريخي روستا، مجموعه  اي همگون و جالب  توجه و بدون تغييرات عمده در بافت سنتي روستا را به وجود آورده است. وسعت قلعه حدود ٩ هزار و ٣٠٠ متر مربع و گستردگي آن از شرق به غرب است. ورودي اصلي قلعه در حصار شرقي آن قرار گرفته كه البته پايين ترين نقطه قلعه به شمار مي رود. به طور كلي در معماري قلعه سه بخش عمده مي  توان تشخيص داد:
١ - در بخش شرقي، دالان ورودي قلعه، برج هاي نگهباني، آب انبار و فضاهاي ديگري قابل مشاهده است كه به دليل درصد بالاي تخريب در آن ها امكان تشخيص نوع كاربري شان وجود ندارد.
٢ - قسمت دوم كه در مركز قلعه قرار دارد، در ارتفاع بالاتري نسبت به بخش اول قرار گرفته است. در اين قسمت نيز ريزش واحدهاي معماري و نيز تخريب زياد آن باعث شده نتوان به طور مستدل در خصوص نوع كاربري آن سخن گفت. در قسمت متصل به حصار شمالي قلعه آثار بيشتري از بقاياي معماري به صورت اتاق هاي متصل به هم به چشم مي خورد. در گوشه شمال شرق اين قسمت برجي وجود دارد كه بستر آن از خشت بنا شده و از لحاظ تزئينات جالب  توجه است. اين برج در ميان مردم روستا به برج كبوتر خانه شهرت دارد.
٣ - سومين بخش يا مهم ترين بخش قلعه در غربي ترين قسمت آن و در مرتفع ترين بخش قلعه قرار دارد. اين قسمت به وسيله دو برج و حصاري مستحكم و رفيع از بخش دوم جدا شده و وجود اين برج ها و حصارها نشان دهنده اهميت زياد اين بخش است. اين قسمت كه كهندژ قلعه محسوب مي شود، داراي فضاهاي دست  نخورده بيشتري نسبت به دو قسمت قبل است. وجود فضاهايي مانند هشتي ها، راهروهاي ارتباطي، اسطبل، محل ذخيره آذوقه، برج هاي نگهباني، نقب زيرزميني و فضاهايي با كاربري هاي ديگر از مهم ترين ويژگي هاي اين قسمت است.يكي از فضا هاي جالب كه در اين قسمت قرار دارد، نقبي است كه به خارج از قلعه به منظور برداشت آب، راه دارد. اين نقب كه مقداري از آن خاك برداري شده است، در بعضي قسمت ها ديوارها و سقف آن سنگ چين شده و بعضي قسمت ها نيز صخره هاي تراشيده شده باقي مانده است. در فواصل مختلف روزنه  هايي از سقف باز شده تا هم نور كافي براي ديدار داخل نقب تأمين شود و از طرف ديگر امكان تهويه هواي داخل نقب وجود داشته باشد. تا قسمت خاك برداري شده نقب ، تعداد ١١٥ پله شمارش شده و پس از آن نيز تا جايي كه امكان ادامه راه وجود دارد حدود ٥٠ متر مي باشد در انتهاي نقب يعني جايي كه به دليل انباشت خاك امكان ادامه مسير وجود ندارد، فضايي است در سمت چپ به صورت اتاقك چهار ضلعي به ابعاد حدود ٢*٢ متر كه درون آن چاهي وجود دارد كه البته اين چاه نيز اكنون انباشته از خاك است، اين اتاقك به وسيله آجر ساخته شده است. با توجه به قرار گرفتن قلعه روي محيطي ناهموار و با پستي و بلندي هاي زياد، طراح قلعه به جاي استفاده از نقشه  هايي از پيش مشخص شده و تغيير در ساختار كوه، نقشه قلعه را به تبعيت از وضع طبيعي موجود طراحي كرده است به همين دليل نقشه قلعه فاقد آن نظمي است كه معمولا در قلعه  هاي بياباني قابل مشاهده است.
روابط عمومي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري

اماکن تاریخی بیرجند

در اینجا چند اثر مهم و شاخص از دوره های مختلف تاریخی مورد بررسی قرار می گیرند.سعی شده  تصویری ازهر کدام وهمچنین موقعییت اثر هم گنجانده شود تا از این طریق دوستان علاقمند از نزدیک بتوانند با آن آشنا شوند.
قلعه پايين شهر
موقعيت : بيرجند – خيابان جمهوري دوره صفوي
اين قلعه بر فراز تپه اي مشرف به بافت قديم بيرجند در منتهي اليه غرب بافت قديم بيرجند قرار دارد . قلعه داراي چهار برج مدور در چهار گوشه و حصاري بلند در چهار ضلع مي باشد . مصالح بنا از خشت و چينه مي باشد كه در بعضي نقاط از آجر نيز بطور محدود استفاده شده است . فضاهاي داخلي قلعه در گذشته به منظور كشاورزي به طور كامل منهدم شده است . با توجه به سابقه شهر بيرجند و بعضي مدارك بدست آمده قدمت بناي فعلي قلعه به دوره صفويه بر مي گردد.

مدرسه شوكتيه
موقعيت : خيابان شهيد منتظري ( خاكي ) دوره قاجار
مدرسه شوكتيه در داخل بافت تاريخي شهربيرجند قرار دارد. اين بنا تك ايواني بوده و داراي بخشهاي مختلفي مي باشد . سر در ورودي بنا داراي طاق جناقي با تزيينات مقرنس مي باشد. هشتي ،‌دهليز ،‌ايوان رفيع ، حياط ،‌حجره هاي دور تا دور حياط ،‌شاه نشين و حمام از متعلقات اين بنا است. اين بنا داراي دو ورودي در ضلع جنوب و ورودي دوم در ضلع غرب بنا قرار دارد. اين بنا در سال 1312 ه.ق به منظور برگزاري مراسم عزاداري ماه محرم ساخته شده و در سال 1326 ه.ق اولين مدرسه جديد بيرجند در آن تاسيس شده است.

مجموع باغ و امارت اكبريه
موقعيت : بيرجند – انتهاي خيابان معلم دوره زنديه – قاجار
اين مجموعه شامل باغ ،‌عمارات ، سر در ورودي ، اصطبل ،‌حمام ، خمخانه ،‌بخش اداري ، تالار تشريفات ،‌استخر و غيره مي باشد . قديمي ترين بخش از شرق مجموعه قرار داد بناي شوكت الملك است كه از در زمان شوكت الملك دردو طبقه ساخته شده است، اين قسمت اكنون به كتابخانه و حوزه پژوهشي و معاونت گردشگري ميراث فرهنگي بيرجند اختصاص داده شده است.
بخش مركزي از لحاظ معماري جالب ترين بخش مجموعه است در دو طبقه ساخته شده كه اكنون به عنوان موزه هاي باستان شناسي و مردم شناسي استفاده مي شود . اين بخش داراي ميانخانه ، تالار آيينه ، ايوان ستون دار و اطاق هاي متعدد است . اين قسمت از لحاظ تزيينات نيز جذابترين بخش است. بطور يكه داراي تزيينات مقرنس ،‌گچبري و آيينه كاري در داخل و آجر كاري نماي خارجي بنا مي باشد. آخرين بخش كه بعنوان بخش اداري ساخته شده درغرب مجموعه قرار دارد و شامل يك راهرو طويل با اطاقهايي در دو طرف است.

باغ و عمارت رحيم آباد
موقعيت : بيرجند – انتهاي خيابان مدرس دوره قاجاريه
باغ و عمارت رحيم آباد دار الحكومه اسماعيل خان شوكت الملك در حدود سال 1315 ه.ق بوده است. مجموعه رحيم آباد داراي باغ ، انبار ، بناي ورودي ،‌استخر و غيره عمارت اصلي مي باشد . ويژگي مهم اين بنا تزيينات زيباي آن است كه شامل آيينه كاريها و گچبريهاي بسيار زيبايي با نقش سرديس حيوانات ،‌گل و گياه و نقوش اسليمي است.

قلعه تاريخي فورگ
موقعيت : روستاي فورگ دوره اسلامي
قلعه تاريخي فورگ در روستاي فورگ از توابع بخش مركزي شهرستان در ميان ودر فاصله 80كيلومتري شرق بيرجند واقع شده است.
اين قلعه در زمان نادرشاه افشار و بوسيله ميرزا بقاخان حاكم منطقه و پس از فوت وي توسط پسرش ميرزا رفيع خان بازسازي شده است.
با توجه به آثار و بقاياي معماري داخل قلعه چنين استنباط مي شود كه قلعه مزبور در چند مرحله بازسازي شده و بر وسعت آن افزوده شده است،‌آخرين مرحله معماري آن مربوط به دوره افشاريه است كه حصار فعلي قلعه و هشت برج مدور آن يادگار از اين دوره مي باشد. مصالح مورد استفاده در ساختمان قلعه سنگ و ملات مي باشد.
 

حسينيه و مدرسه نواب
موقعيت : بيرجند – ميدان چهاردرخت دوره صفوي
اين حسينيه در زمان شاه عباس صفوي به فرمان امير زاده خاتون مقلب به بي بي نواب ساخته شده است. تاريخ تاريخ 1001 ه.ق موجود در كتيبه سر در ورودي سال ساخت آنرا نشان مي دهد. اين بنا به صورت دو ايواني ساخته شده است . سر در ورودي ،‌هشتي ، صحن ، دو ايوان و اطاقها و پنجره هاي متعدد از ويژگي هاي اين بنا است . تزيينات اين بنا شام ل مقرن س كاري ، رسمي بندي ،‌كتيبه هاي گچي و گچبريهاي اسليمي و گل و گياه است.
 

 

ارگ كلاه فرنگي
موقعيت : بيرجند – خيابان مطهري دوره زنديه 
اين بنا كه در شش طبقه به فرم زيگوارت ساخته شده از بناهاي شاخص بيرجند مي باشد . از شش طبقه بنا ، تنها دو طبقه آن قابل كاربري است و بقيه طبقات تنها به منظور فرم بخشي ساخته شده اند . در مركز بنا حوض خانه با ويژگيهاي معماري جالب توجهي وجود دارد. ورودي اصلي بنا در ضلع جنوبي آن قرار دارد. فضاي حوض خانه از لحاظ تزئينات مهمترين بخش بنا است. تزيينات انبوه مقرنس كاري از جمله ويژگي هاي اين بنا است كه در سقف ديده مي شود . اين بنا محل حكمراني حسام الدوله بوده است و زمان ساخت آن به دوره زنديه بر مي گردد . در حال حاضر استانداري خراسان جنوبي در مجاورت اين بنا قرار دارد.
 
آرامگاه ابن حسام خوسفي
موقعيت : شهر خوسف دوره صفويه
ابن حسام خوسفي شاعر تواناي قرن نهم هجري در بخش خوسف شهرستان بيرجند مي زيسته است. اين شاعر خوش ذوق كه شغل اصلي او دهقاني مداح اهل بيت و شيعه مذهب بوده است. اين بنا داراي پلان چليپايي شكل و پوشش عرق چين با گنبد كلاه فرنگي مي باشد . از تزيينات اين بنا شامل رسمي بندي در گوشه ها ،‌كتيبه موجود دور تا دور ساقه گنبد و طرح هاي چليپايي پنجره هاي مشبك است.زمان ساخت بنا دوره صفويه است كه در دوره قاجار تغييراتي در آن داده شده است.
 

  بند دره
موقعيت: بيرجند- رشته كوه باقران دوره زنديه
بند تاريخي دره در منطقه كوهستاني از رشته كوههاي باقران در فاصله 8 كيلومتري از شهربيرجند قرار گرفته در زمان حكمراني حشمت الملك در اواخر دوره زنديه احداث شده است. ارتفاع اين سازه آبي 15/5 متر و طول آن برابر با 35 متر است. همچنين گنجايش نگهداري آب در آبگير پشت بند 150000 متر مكعب مي باشد. بند دره مانند بندهاي مشبه با قدرت وزني بوده و علاوه بر آن جهت تقويت ديواره بند،‌پشت بند عظيمي در آن احداث شده است.
 

سنگ نگاره هاي لاخ مزار كوچ
مجموعه نگاره هاي لاخ مزار در روستاي بيرجند جزو معتبرترين اسناد تاريخي مربوط به جنوب خراسان به شمار مي آيد اين نگاره ها كه بر سطح صحره اي به رنگ سبز مايل به سياه و به ابعاد حدود 5*5 متر ايجاد شده اند.
دوره طولاني پيش از تاريخ تا دوران متاخر اسلامي را در بر مي گيرند. مجموعه نگاره هاي لاخ مزار به 307 موري مي رسد كه شامل نقش انسان ،‌حيوان ،‌گياه ،‌علامت ونشانه ،‌كتيبه هاي پهلوي ،‌اشكاني ، ساساني ،‌كتيبه هاي عربي و كتيبه هاي فارسي مي شود.

ردپاي حيوانات ماقبل تاريخ در بيرجند
موقعيت : حد فاصل روستاهاي روشناوند و چهكند
توسط كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي جنوب خراسان و تائيد مقامات علمي دانشگاه بيرجند ،‌ردپاي حيوانات عظيم البحثه مربوط به 30 تا 50 ميليون سال قبل به روي لايه هاي موسوم به فليش بر روي صخره هاي مربوط به دوران سوم زمين شناسي وبه صورت حفره هاي بيضي شككل مشاهده شده است. اين لايه هادر آغاز توسط لايه ديگر پوشيده شده و به صورت صخره در آمده ،‌ليكن با گذشت زمان عوامل فرسايشي باعث نمايان شدن آنها گرديده است. اين ردپا در سال 1377 كشف شده است.

سنگ نگاره كال جنگال
موقعيت : 34 كيلومتري جنوب غربي بيرجند دوره پارتي
كال جنگال نام يكي از دره هاي عميق كوه ريچ از روستاهاي بخش خوسف مي باشد. در قلل نسبتا مرتفع كوه هاي اين دره بر روي سنگ هاي صيقلي پيكره ها و نوشته هايي به خط پهلوي اشكاني نقش بسته كه نشاني از زندگي با عظمت پيشينيان ما مي باشد. در ميان اين كتيبه تصوير جدال مرد پارتي با شير ديده مي شود. در اين صورت مرد جنگجو دست راست را به كمر زده و با دست چپ با شير مبارزه مي كند.