شهرستان بیرجند در استان خراسان جنوبی ایران واقع شدهاست. مرکز این شهرستان، شهر بیرجند است.
شهرستان بیرجند از شمال به شهرستان قاینات، از شرق به کشور افغانستان (با ۱۴۰ کیلومتر مرز مشترک)، از جنوب به شهرستان نهبندان و استان کرمان و از مغرب به شهرستانهای فردوس و طبس محدود است. این ناحیه در گذشته قهستان نامیده میشد.
وسعت این شهرستان ۳۴۸۹۳ کیلومترمربع و مرکز آن شهر بیرجند میباشد که در ۵۹ درجه و ۱۳ دقیقه طول جغرافیایی و ۳۲ درجه و ۵۳ دقیقه عرض جغرافیایی ودر ارتفاع ۱۴۷۰ متری از سطح دریا قرار گرفتهاست.
فاصله شهر بیرجند تا مرکز استان خراسان رضوی ۴۸۱ کیلومتر، تا مرکز استان سیستان و بلوچستان ۴۵۸ کیلومتر و تا مرکز استان کرمان ۵۸۶ کیلومتر میباشد.
بیرجند شهرستانی کوهستانی است و در آن کوهها و درههای عمیق و حاصلخیزی وجود دارد. کوههای عمده شهرستان عبارتاند از: رشته کوه باقران در جنوب، کوه شاه در غرب (حاشیه کویر)، رشته کوه مؤمن آباد.
آب و هوای این شهرستان بیابانی و نیمه بیابانی است. در شهرستان بیرجند رودخانه عمدهای وجود ندارد و رودها که به «کال» معروفند، عموماً فصلی و مسیل میباشند.
این شهرستان در حال حاضر دارای دو بخش مرکزی (شهر بیرجند) و خوسف، ۱۰ دهستان و ۲ نقطه شهری میباشد. این شهرستان، پرجمعیتترین شهرستان خراسان جنوبی میباشد و جمعیت آن طبق سرشماری سال ۸۵، ۲۴۰٬۸۹۴ نفر بوده که از این میزان ۱۷۰٬۲۰۶ نفر در مناطق شهری و ۷۰٬۶۳۳ نفر در مناطق روستایی ساکن میباشند
در اسناد مکتوب نام بیرجند نخستین بار در کتاب معجم البلدان، قرن هفتم هجری قمری آمده که این شهر را از زیباترین بلاد قهستان معرفی کردهاست. همچنین سیاحان و مورخانی چون مارکوپولو، یاقوت حموی، مقدسی، حمدالله مستوفی و حافظ ابرو در کتابهای خود از این شهر به نوعی یاد نمودهاند.
کشفیات اخیر باستانشناسان در منطقه بیرجند حاکی از این است که نواحی مزبور علاوه بر اینکه محل سکونت یا معبر انسانها در پیش از تاریخ بوده، رد پای قوم ساگارتی یکی از اقوام کوچ نشین پارسی را نیز در خود به یادگار گذاشتهاست که نمونه بارز آن کهنترین اثر کشف شده بیرجند به نام سنگ نگار لاخ مزار کوچ میباشد که بر آن نقوش پیش از تاریخ، علائم پیکتوگرافی یا تصویری و کتیبههای خط عربی نیز به چشم میخورد.
در عهد ساسانیان این منطقه ولایتی آباد و دارای روستاهای حاصلخیز بودهاست که مردمانی با استعداد و سلحشور داشته و همیشه مایه دلگرمی حکومت و منشأ قدرت در این منطقه بودهاند که به پشتیبانی آنان پیروزیهایی به دست میآوردهاند.
در نوشتههای دوره صفویه گفته شده که قهستان ولایتی است با مردمی فهیم و صاحب فراست که از آنجا شاعران و نویسندگان و عالمان زیادی برخاسته اند. بیرجند دارالملک قهستان بوده و خانههای آن بر روی تپه ماهور بنا گردیدهاست.
آبادانی و رونق شهر بیرجند از دوره صفویه به بعد بوده، که تقریباً تا اواسط دوره قاجاریه معماری و بافت هماهنگی را دربر داشتهاست. یادمانهای تاریخی این شهر، خانههای گلی و گنبدی شکل و کوچههای پیچ در پیچ، قراولخانهها و کاروانسراها حکایت از دفاع در برابر دشمن بیگانه و یا مبارزه با توفان شن دارد. با توجه به همه این عوامل شناخت گذشته شهر بیرجند با عناصری چون میدانهای کوچک، آب انبارهای قدیمی، مساجد و حمامهای عمومی میسر میگردد. شهر بیرجند دارای ۱۹ محله معتبر و مهم بودهاست.